PISTIS - Gnoza i Gnostycyzm

Świecki portal uduchowiony & czasopismo bez dogmatu

PDF Drukuj
Napisany przez Administrator   
25 marca 2012

Andrzej TowiaskiAndrzej Tomasz Towiaski (ur. 1 stycznia 1799 w Antoszwiciach k. Janiszek w powiecie wileskim, zm. 13 maja 1878 w Zurychu) ? polski ziemianin, filozof i przywdca religijny, mesjanista. Charyzmatyczny przywdca towiaczykw, organizacji zwanej te Koem Sprawy Boej.

Towianizm

Towianizm nie by zjawiskiem wyjtkowym. Wyrasta z ducha epoki, wktrej si narodzi. Mona nawet zaryzykowa stwierdzenie, e nauka Mistrza Andrzeja bya eklektyczna, czya bowiem wiele rnych myli, de itwierdze. Mia wic chyba racj Zygmunt Krasiski, piszc w 1843 roku do Delfiny Potockiej, e ?w Towiaskim zeszy si razem i wielka idea, co kry jak orze nad nami, i mnstwo magnetycznych szczeglikw, nie rozwieconych dotd? [1]. Sprbujmy je zatem ?rozwieci?, zdajc sobie spraw z karkoomnoci takiego przedsiwzicia.

Przede wszystkim naley odda gos samemu Mistrzowi, ktry twierdzi: ?Na objawieniu oparta jest misja moja. Objawiona wola Boa jest wskazwk wszystkich czynnoci moich. Ciemny z siebie proch i wrd ciemnoci, ktre ziemi ogarny, jake bym mg bez tej pochodni trafi do celu naznaczonego? (?) Duch wity przemwi do czowieka dla wsparcia wiary jego?? [2] Znane s daty i niektre okolicznoci trzech objawie. Jak ju powiedziano, 11 maja 1828 roku podczas modlitwy w kociele bernardynw w Wilnie przey duchowy przeom. Zrozumia, e jego yciowym powoaniem jest przekonywa ludzi do wprowadzania zasad ewangelicznych w obrb stosunkw spoecznych imidzynarodowych. Nie by jeszcze wtedy gotowy do cakowitej zmiany trybu ycia. Dopiero dwa kolejne objawienia ? 11 maja 1839 roku i 23 lipca 1840 ? utwierdziy go w przekonaniu, ze jest powoany do celw wyszych. Biay krzy na niebie obrcony ku Zachodowi i Matka Boska wskazujca Francj jako cel dziaalnoci misyjnej, to znaki ?widome? po ktrych Mistrz Andrzej nie mia ju adnych wtpliwoci [3].

Nie znamy treci objawie, nie sposb wic stwierdzi, na ile nauka Towiaskiego ksztatowaa si pod ich wpywem, a w jakim stopniu wpyny na lektury. Z ca pewnoci jednak niebiosa nie otworzyy si przed prostaczkiem, ale przygotowanym do tego czowiekiem, od dawna poszukujcym odpowiedzi na pytania egzystencjalne, ontologiczne, eschatologiczne, antropologiczne iteologiczne. Tancredo Canonico pisa, co prawda, o dwunastym roku ycia swojego Mistrza jako o pocztku ?spki ze wiatem wyszym? (chopiec mozolc si nad nauk poczu, e ?jest sposb dochodzenia do poznania rzeczy daleko wyszy od sposobw ziemskich? [4]) i o ?chwili, ktra rozstrzygna stanowczo ocaym kierunku ycia jego?, pniejsze jednak poczynania Towiaskiego nie wskazuj na to, aby by to czas rzeczywicie rozstrzygajcy. Baz jego wiatopogldu stanowia wyniesiona z domu religijno i znajomo podstawowych doktryn chrzecijastwa. To jednak nie wystarczao. Ksia nie potrafili odpowiedzie na wszystkie pytania. Wstpi na uniwersytet z nadziej, e nauka pomoe w rozwizaniu rnych wtpliwoci. Szybko jednak przekona si, e niczym Faust, ?cho stoi u mdroci wrt, tyle wie, co wiedzia wprzd? [5].

Wwczas zetkn si z ludmi o rozbudzonym yciu religijnym. Wkontaktach z nimi nie zwaa na ich wyznanie. Zna zapewne zaoone na uniwersytecie ok. roku 1817 Towarzystwo Biblijne, starajce si upowszechnia znajomo Pisma witego. Z pniejszych jego wypowiedzi wynika, e interesowa si w tym czasie take spraw ydowsk na Litwie, zna stosunki panujce w synagogach, do ktrych prawdopodobnie uczszcza [6]. By moe zetkn si take z profesorem Janem Chryzostomem Ginty, autorem Katechizmu katolickiego dla ydw, napisanego w jzyku, jakiego starozakonni uywaj na mudzi. Ten wykadowca Pisma witego na Uniwersytecie Wileskim wid spory z rabinami i by bardzo oddany idei nawracania niekatolikw.

Pierwszym etapem realizowania misji Towiaskiego bya jego podr do Petersburga w 1832 roku, gdzie pozostawa w kontaktach z tamtejszymi iluministami. Jak pisze Wiktor Weintraub [7], wpywy nauki Saint-Martina na mistycyzujc masoneri rosyjsk byy tak silne, e utaro si nawet nazywanie braci loowych po prostu martynistami. Nie wiemy, ktre idee Nieznanego Filozofa pozna Towiaski w modoci, a ktre dopiero w latach trzydziestych., wczasie pobytu w Petersburgu. Prbowali to ustali jako pierwsi Jzef Kallenbach iStanisaw Pigo, ale udao im si jedynie zlokalizowa pewne wpywy Saint-Martina w ksztatowaniu si idei Sprawy Boej [8].

Ju samo sownictwo Towiaskiego przywodzi na myl wiele terminw Nieznanego Filozofa lub jego mistrza Pasqualisa. Uywanie sowa ?minister? wznaczeniu narzdzia Boego odpowiada Saint-Martinowskiemu ?ministr de la Divinite??, za ?prno? i ?przejcie przez zero? to dosowne okrelenia francuskiego mistyka, stosowane przez Towiaskiego w nieco innym znaczeniu [9] Take niektre terminy odnoszce si do Chrystusa (?szef?, ?z pierwszego krgu Boskiego?, ?dziaacz pierwszy po Bogu?) przypominaj to, co o emanacji duchw z Boga pisa Marinez de Pasqually. Stanislaw Pigo doszed do wniosku, e ?nasz mistyk operowa pojciami, a raz po raz nawet terminami Traktatu o reintegracji?. Martynezyst Towiaski jednak nie by [10]. Dzieo Pasqualisa przeleao wrkopisie prawie cay wiek XIX. O jego znajomoci, jak twierdzi badacz, na ziemiach polskich przed rokiem 1840 nie byo mowy. Mona wic mwi ozwizku porednim przez Saint-Martina, ale mona te sprowadzi wszystko do jednego rda ? kabay. Z niej bowiem pochodzi pomys ?pierwszego krgu?, ?duchw wyszych?, ktre porednicz midzy Bogiem a ludmi przez niewidzialne kanay, wychodzce od tronu Najwyszego i dziaajce w obu kierunkach [11]. W tej ezoterycznej tradycji ydowskiej, z ktr Towiaski mg si zapozna czciowo za porednictwem Nieznanego Filozofa, ale te poprzez kontakt ze rodowiskiem ydw wileskich, odnajdziemy wiele wsplnych punktw. Wsplnych take z nauk Jakuba Boehmego, ktrej najwikszym propagatorem by wanie Saint-Martin.

Te miejsca wsplne to przede wszystkim wiara w metempsychoz jako proces doskonalenia duszy, ktrej celem jest reintegracja z Bogiem, przekonanie oistnieniu duchowej istoty wiata przyrody i doczesnoci pieka, a take dziaaniu duchw poprzez ludzi. Kabalistyczn proweniencj ma take charakterystyczna dla Towiaskiego wiara w to, e sia odradzania wiata i jego doskonalenia ley wczowieku.

Reinkarnacja bya warunkiem ewolucji ducha. Mistrz Andrzej jednak wiedzia, e pogld ten nie bdzie zaakceptowany w jego epoce [12]. Badacze nie ustalili jednoznacznie, skd wzia si u niego wiara w metempsychoz. Pytany oto przez ksidza Kajsiewicza Adam Mickiewicz zapewni, e nie z ?nauki indyjskiej? [13]. Wiadomo jednak, e wiar t wyznawali gnostycy. A Towiaski, jak zapewnia znawca tematu, Jerzy Prokopiuk, by wanie gnostykiem [14].

Termin ?gnoza? (gr. gnosis) oznacza poznanie (wiedz). W tym przypadku jednak chodzi o poznanie transracjonalne ? wychodzce wic poza ratio i intelekt ? cho nie irracjonalne, gdy nie rezygnuje ono z formuowania swych wynikw w jzyku idei i poj abstrakcyjnych. Poznanie gnostyczne jest bezporednim, wewntrznym dowiadczeniem ? niedostpnej poznaniu racjonalnemu ? duchowej rzeczywistoci, duchowego aspektu czowieka, kosmosu i Bstwa. Poznanie - dowiadczenie gnostyczne otrzymuje czowiek w formie objawienia (spontanicznie, kiedy inicjatywa zdaje si wychodzi od Bstwa lub jakiej innej istoty duchowej) ? wtedy jest to poznanie apokaliptyczne (apokalypsis = objawienie) ? lub owiecenia czy wtajemniczenia, kiedy to czowiek zdaje si sam inicjowa proces samoprzemiany ju to na poziomie swej jani (?wyszego ja?), ju to na mocy decyzji swego ego. Ten proces samoprzemiany ? w toku owych ?treningw? psychomoralnych wicze i medytacji ? ma uczyni ze waciwy ?instrument poznawczy? i umoliwi mu uzyskanie objawienia [15].

Na zwizek gnostykw z metempsychoz zwrci te uwag Jan Gwalbert Pawlikowski. Bliska bya im ta teoria ? uwaa badacz, gdy ?wiara windywidualn niemiertelno duszy musiaaby wykluczy wiar w ewolucj wdziedzinie ducha; przeciwnie idea ewolucji tylko przy przyjciu palingenezy pozwala utrzyma koncepcj indywidualnej niemiertelnoci? [16].

Pokrewne z kaba s te dnoci mesjanistyczne. Gdy Izaak Luria tworzy nowy system kabay, jego celem byo przygotowanie epoki wyzwolenia, w ktrej porzdek wiata doprowadzony bdzie do penej doskonaoci. Jeli uzna si wic, e skutkiem metempsychozy duchy izraelskie mog si pojawi poza narodem wybranym, mona mwi o teoriach mesjanistycznych rwnie w innych narodach. Juliusz Kleiner przypuszcza, e Towiaski spotka si z t teori w kraju, gdzie ydzi, chccy uwaa Rzeczpospolit za swoj ojczyzn, gosili tez oidentycznoci dusz polskich z izraelskimi [17]. Niejaki Krystian Albrecht by nawet przekonany, e ?Polska nie jest niczym innym, jak Jude staroytn, a Polacy s potomkami Dawida z pokolenia Judy? [18]. Jak ustalia Elbieta Z. Wichrowska ten saski yd waciwie nie pojawia si w opracowaniach dotyczcych Wielkiej Emigracji [19]. Wiadomo, e w 1840 lub 1841 skontaktowa si z Adamem Mickiewiczem, ktrego pragn przekona do swoich proroctw. By te u Izydora Sobaskiego i wojewody Antoniego Ostrowskiego. Pisa o nim ?Pszonka?, sugerujc, e nauka Towiaskiego to nic innego jak znieksztacone proroctwa Albrechta, z ktrym Mistrz Andrzej mia pozostawa w wielkiej przyjani [20].

W zakresie poj chrystologicznych dokonaa si u Towiaskiego ewolucja ? jak twierdzi Stanisaw Pigo [21] ? od kabay, czy kabalistycznych (martynezowskich) elementw martynizmu do katolicyzmu. Ju w Biesiadzie ? zauway badacz ? ?urok kabay przewaony jest przez urok Apokalipsy, ktra na utworze tym przede wszystkim odcisna swe pitno? [22].

Na pocztek wieku XIX przypada te renesans nauki Emanuela Swedenborga, w ktr wtajemniczy Towiaskiego by moe, jak sugeruje Stanisaw Szpotaski [23], brat ojczyma Sowackiego ? Jzef Becu. Ale zapewne nie tylko jemu zawdzicza Mistrz wiedz o nauce szwedzkiego mistyka. Wpyna ona przecie na wielu ludzi bliski duchowo Towiaskiemu, takich jak Grabianka czy Mickiewicz. Krl Nowego Izraela zaczerpn niewtpliwie ze Swedenborga myl o?korespondencji? czowieka z zawiatem. Jeszcze przed dziaalnoci awiniosk spotka si w Londynie z niejakim Bestem, ?fanatycznym zwolennikiem Swedenborga i dostpi inicjacji w gwne zasady magii i w sposoby komunikowania si na ziemi z niewidzialnym wiatem duchw? [24]. Naley take pamita o przynalenoci Grabianki do wolnomularstwa, gdzie swedenborgianizm na przeomie XVIII i XIX wieku by bardzo popularny.

Towiaski ? zdaniem Stanisawa Pigonia ? usiowa wyranie nawiza do tradycji starosty liwskiego. Badacz wymieni takie punkty wsplne obu mistykom, jak adwentyzm, czyli wiar w now epok ? owoc aski, niezasuony przez ludzi; psychika ? poddanie si pod bezporednie rozkazy Boga; stosunek czowieka do wiata duchw; rozrnienie duchw na ?pierwiastkowe? (ktre nie dopracoway si jeszcze godnoci czowieka) i ?gwiadziste? (mieszkacy innych planet) [25]. Analogie mona te dostrzec w yciorysach Grabianki i Towiaskiego. Obaj wtajemniczeni w mistyk Zachodu, uwiadomili sobie poczucie misji, rzucili urzd i majtno, powicili rodzin, by speni posannictwo reformatora moralno-religijnego [26]. Jednak Jzef Ujejski przestrzega przed zbytnim upatrywaniem wpywu doktryn podolskiego szlachcica na Mistrza Sprawy Boej. Uwaa, e zauwaalne podobiestwa tumacz si wystarczajco wsplnoci rde, przede wszystkim recepcj idei Swedenborga i Saint-Martina [27].

Nauk tych mistykw przybliyy Towiaskiemu zapewne take dziea Mickiewicza. W latach 1835-36 zapozna si z Dziadami i prawdopodobnie Ksigami Narodu Polskiego i Pielgrzymstwa Polskiego. Zafascynowaa go ?idea matka poematu ? wiara we wpyw wiata niewidzialnego, niezmysowego na sfer myli i czynw ludzkich (?) musia si przej metafizyczno-religijn warstw Mickiewiczowskiego dramatu, odnale w nim arliwe pragnienie ?dopenienia? katolicyzmu, bolesne oczekiwanie nowej efuzji w. Ducha, profetyczn zapowied przyszoci? [28]. Wiemy, e poeta bardzo wczenie, jeszcze w okresie studiw wileskich, zafascynowa si myl Saint-Martina i Swedenborga. Od tego drugiego przej m.in. koncepcj walki duchw dobrych i zych o dusz czowieka, ktra znalaza wyraz w III czci Dziadw. Zatem niewykluczone, jak sugeruje Ewa Hoffmann-Piotrowska, e pisma Mickiewicza mogy ?spowodowa poszerzenie horyzontw ideowych? litewskiego proroka, ?o czym wiadczy inkrustowanie rozmaitych wypowiedzi Mistrza kryptocytatami z pism poety [29].

Podstawowym dogmatem, czcym towianizm ze sztokholmskim uczonym, jest wiara w oddziaywanie wiata duchw na wiat ziemski. Kolumny jasne iciemne, czyli duchw dobrych i zych, cz si z czowiekiem po kadej jego decyzji i pomagaj w jej realizacji. Ludzka wolna wola koczy si zatem wmomencie dokonania wyboru, ktrym duchom pozwolimy przez siebie dziaa. Czowiek jest bowiem duchem w ciele, dziki ktremu moe wanie dziaa. Obaj myliciele zachcali do jak najwikszej aktywnoci na ziemi. Aktywno bowiem warunkuje rozwj niezbdny do osignicia zbawienia. Wanie oddziaywaniu swedenborgianizmu przypisywa Adam Sikora [30] przekonanie Mistrza Andrzeja owanej roli treningu ciaa w pracy nad duchowym postpem czowieka. Ten pozytywny stosunek do cielesnoci odrnia towianizm od innych koncepcji, choby Saint-Martina czy Boehmego.

Myl powszechnej harmonii, wewntrznych zwizkw wszystkich skadnikw wszechwiata charakterystyczna dla nauki Swedenborga, znalaza take echo w towianizmie. W zakresie wyobrae kosmologicznych mona j przeledzi na podstawie fragmentw Biesiady. Czytamy w niej, e midzy ?globami?, czyli planetami, istnieje teologiczny zwizek i ukad hierarchiczny. Ziemia jest w tym ukadzie najnisza, zamieszkaa przez duchy najmniej doskonae. Bg za jest wcentrum wszechwiata [31].

Analogi tych pogldw znajdziemy u szwedzkiego mistyka. Istoty zamieszkujce inne planety stoj duchowo wyej od ludzi, s szlachetniejsze, czystsze. Jednak, inaczej ni w Biesiadzie, s to wiaty ze sob niepowizane. Wedug Swedenborga duchy nie przebywaj w konkretnym miejscu, ale s wszdzie [32]. Towiaski wiza za duchy z konkretnymi miejscami, ktre byy wane dla nich za ycia w ciele. Dlatego jecha poczy si z duchem Grabianki do Awinionu czy Petersburga, ducha Kociuszki odwiedza w Solurze, aNapoleona na polach Waterloo. To nie jedyna rnica w pogldach szwedzkiego mistyka i proroka z Litwy. Gwn by stosunek do metempsychozy. Caa kosmologia Towiaskiego zbudowana jest na jej zasadzie. Swedenborg uwaa, ze duch czy si z ciaem jednorazowo, a po mierci na zawsze pozostaje w wiecie duchowym. Poza tym, wedug niego dusza nie moe wciela si w zwierzta czy roliny. One bowiem nie posiadaj ducha, jak czowiek. Tote wiara wmetempsychoz bya niemoliwa [33].

Od Swedenborga zaczerpn te Towiaski ?myl o niewidzialnym Kociele Chrystusowym utworzonym ze spki dusz prawdziwie chrzecijaskich, praktykujcych ofiar troist? [34].

Jak ju wspomniaam, wpyw na ksztatowanie si pogldw modego Towiaskiego miay take zwizki wolnomularskie. Trzy toasty koczce Biesiad wiza Juliusz Kleiner z tradycj masosk wznoszenia toastw na uczcie: na cze krla, wielkiego mistrza i za zdrowie goci [35].

Towiaski odkry zapewne, e zasady wolnomularskie, takie jak rwno bratnia, porzdek, zgoda, jedno, agodno, prawda, mdro, stao, sia, odwaga, mio obejmujca miliony ludw, to nic innego, jak wartoci ewangeliczne, ktrych uczy Chrystus. Jako indywidualista nie chcia ogranicza si przynalenoci do ktrej z l, wzi z masonerii to, co odpowiadao jego systemowi wartoci i wkomponowa w swj projekt Sprawy Boej. Odrzuci jednak wolnomularstwo jako organizacj ?stojc tylko na samych formach? [36].

Wrd profesorw-masonw, z ktrymi Towiaski mia kontakt, wymienilimy tu Ernesta Groddecka i Leona Borowskiego - ucznia duchowego niemieckich braci loowych Lessinga i Herdera. I zapewne za porednictwem tych oraz innych wolnomularzy Mistrz pozna myli niemieckich pisarzy. Stanisaw Pigo by przekonany, e na pewno ich nie czyta [37]. Lektury nie mona jednak wyklucza, poniewa zaoony przez Joachima Lelewela ?Tygodnik Wileski? (1815-1822) zamieszcza midzy innymi tumaczenia autorw niemieckiego Owiecenia, take Lessinga [38]. Mona znale w kadym razie kilka miejsc wsplnych u obu mylicieli. Na pewno jest nim przekonanie, e objawienie Boe rozwija si w toku historii, cho jego proweniencj mona sprowadzi do jednego rda ? Biblii. czy si z tym wiara, e ?nadejdzie z pewnoci czas nowej wiecznej Ewangelii, ktr nam obiecano w elementarzach Nowego Zakonu? [39] - czyli wiara w nastanie Krlestwa Boego na ziemi.

W dzieach tego niemieckiego klasyka znajdziemy te blisk Towiaskiemu ide pojednania ludzi rnych wyzna i narodowoci. Szczeglniej zajmowa Lessinga wzajemny stosunek ydw i chrzecijan. Przypomina, e ?cay chrystianizm jest zbudowany na judaizmie?, a chrzecijanie ?zatracili pami, i sam Zbawiciel nasz by take ydem? [40]. Jake bliskie byo Mistrzowi przekonanie Natana ? tytuowego bohatera dramatu Lessinga, o tym, ze ydzi nie nawracaj si na chrzecijastwo z powodu zego wiadectwa samych chrzecijan [41].

W tym samym dziele odnajdziemy te myl, e ?nie tak trudno jest pobonie marzy, jak dobrze czyni. Jake czsto ludzie leniwi w wite bawi si marzenia, aeby tylko ? cho zamiaru tego nie s wiadomi ? aby tylko czynw dobrych nie spenia!? [42]. To samo mwi Towiaski swoim uczniom.

Zastanawiajc si nad genez sowianofilskich pogldw Mistrza Andrzeja, Marta Ruszczyska zwrcia uwag na ich zwizek z ide Johanna Gottfrieda Herdera. Badaczka zasugerowaa, e rol porednika odegra tu Mickiewicz i eks-Ziewoczyk, Seweryn Goszczyski [43]. W rodowisku pisarzy galicyjskich, tworzcych ugrupowanie o nazwie Ziewonia, sformuowano na pocztku lat trzydziestych program, ktry mia zbliy do siebie rne narody i tradycje istniejcych tu pod berem Habsburgw Sowian. Zakadano istnienie rnych nacji w formie demokratycznej federacji. Nawizywano do pogaskich korzeni, tumaczono zarwno wspczesne, jak i dawne utwory z wielkiej rodziny sowiaskiej. ?Idee sowianofilskie staway si sposobem wyjcia z zaborczego zamknicia poprzez m. in. osobiste kontakty kulturalne z ?Rusk trjc?, zczeskimi i sowackimi budzicielami? [44].

By moe zblienie Goszczyskiego do towiaczykw zaowocowao rozwojem pogldw Mistrza w tym kierunku, ale na pewno ich nie zapocztkowao. Ju przecie w pierwszym swoim publicznym wystpieniu w Paryu 27 wrzenia 1841 roku w katedrze Notre-Dame pojawia si zapowied wczenia w obrb Sprawy Boej idei Sowiaszczyzny [45]. Jest to jednak idea wyranie polonocentryczna: ?Polska, jako znakomita cz plemienia sowiaskiego, ktre czciej i gorcej, ni inne plemiona, przechowao w duszy skarb ognia Chrystusowego, skarb mioci, uczucia ? jest znakomitym wgielnym kamieniem podnoszcej si Sprawy Boej, sprawy zbawienia wiata? [46]. Zatem uksztatowaa si ju wczeniej, przed poznaniem Goszczyskiego i Mickiewicza. Icho prawdopodobna niekiedy wydaje si teza o inspirujcej roli wieszcza dla pogldw autora Biesiady, to w tym wypadku musimy szuka genezy duo wczeniej. Jak zauway Tadeusz Namowicz, Herderowski obraz Sowian wykorzystywany dla uzasadnienia szczeglnej roli narodw sowiaskich, azwaszcza Polski, w religijnym odrodzeniu wiata zrodzi si z ducha idei czowieczestwa [47], a wic bliskiej masonerii.

Z myl Herdera czy Towiaskiego take obarczanie win za rozbiory nie tyle zaborcw, co szlacht polsk, ktra kierujc si prywat, doprowadzia do upadku pastwa. Podobnie te dzieli Mistrz Polakw na egoistyczn, bogat mniejszo i pracowit, prost, nie majc do tej pory wpywu na losu kraju wikszo [48].

Dla niektrych (np. Adama Mickiewicza, Edwarda Duskiego) towianizm by kontynuacj myli Bogdana Jaskiego i dziaalnoci jego ?domku?. Rzeczywicie, mona odnale wiele wsplnych cech midzy tymi ruchami. Przede wszystkim santsimonowskie przekonanie o moliwoci wprowadzenia sprawiedliwego ustroju spoecznego, dziki ?poczuciu moralnemu?, ?entuzjastycznemu pragnieniu dobra oglnego? [49]. Naley zatem odwoa si do emocji, bo to one stanowi gwne motory ludzkiego ycia. Utworzenie nowego spoeczestwa nie moe by dzieem samego rozumu. Wsplna dla saintsimonisty Jaskiego i Towiaskiego bya te wiara, e jedynie Bg jest prawodawc porzdku etycznego, ktrego czowiek powinien przestrzega w kadych okolicznociach. Podstaw tej etyki jest braterska mio wszystkich ludzi do siebie nawzajem, ktrej uczy Chrystus. Koci pierwotny gosi solidaryzm spoeczny, ale w XV wieku ?cakowicie zmieni swe nastawienie (?) nie utosamia si ju z najniszymi klasami spoeczestwa, nie pracuje nad podnoszeniem ich znaczenia? [50]. Duchowni usiuj teraz skierowa ludzkie myli na cel metafizyczny ? zbawienie po mierci, aby nic nie zagraao doczesnym interesom kleru i jego protektorw. Dlatego ? pisa Saint-Simon - naley wprowadzi powszechn wiadomo faktu, e jedynym rodkiem osignicia ywota wiecznego jest ?praca prowadzona w celu zwikszenia dobrobytu rodzaju ludzkiego?[51]. Taka koncepcja kierowaa uwag czowieka na jego ziemsk misj, w ktrej o cielesno naleao dba na rwni z duchowoci. Obca bya francuskiemu reformatorowi pogarda dla ciaa, ktr wci jeszcze gosi Koci. Instytucj t oskary zreszt o herezj, poniewa uwaa, e jej nauki ?nie kieruj wiernych na chrzecijask drog postpowania? [52]. Taki pogld na spraw znajdziemy take u Towiaskiego.

Na ksztatowanie si doktryny Mistrza miaa te, by moe, wpyw z nauka Vintrasa i Naundorfa. Takie przypuszczenie znajdziemy w monografii Juliusza Kleinera o Sowackim. Prorok ?przybywajcy do Parya z nieokrelonymi jeszcze szczegowo planami i szukajcy niewtpliwie drg odpowiednich ? pisa badacz ? zetkn si z now sekt, wzi od niej (?) nazw, organizacj, emblematy, idee pewne...? [53] Przyby przecie do Francji w chwili ksztatowania si ?sprawy? Vintrasa i do tego stopnia by przez niektrych z ni utosamiany, e np. biograf Pierre-Michela, ks. Bouix, uwaa towiaczykw za odam ?Dziea Miosierdzia?. Niemniej jednak bya to ? wedle okrelenia Stanisawa Pigonia ? ?sprawa cznoci chwilowej, a dugich pornie? [54].

Ju w roku 1840 Vintras mia przepowiedzie ?bogosawionego Sowianina?, naznaczonego na ?organ wyrokw Boych?, ale dopiero latem 1842 roku wie o tej przepowiedni dotara do towiaczykw. Ksidz Edward Duski 9lipca tego roku informowa zmartwychwstacw, e ?jest ju jaki prorok, wabicy do siebie, ktry przynosi wiadectwo Towiaskiemu? [55]. Ujawnia si wtedy w Kole Sprawy Boej ch do pracy apostolskiej wrd Francuzw. 20listopada 1842 nastpio pierwsze spotkanie Mickiewicza z przedstawicielami sekty Vintrasa ? ksidzem Aleksandre la Paraz Charvos, pann Cassini i zapewne zAlix Mollard [56]. Kiedy za Towiaski zetkn si po raz pierwszy z vintrasistami, nie jest dostatecznie wyjanione. Jeden z nich ? Teodor Fouquere` - przyby do litewskiego proroka, przebywajcego wtedy w Brukseli, w lutym 1843. Mistrz przyj go yczliwie, rozmawiali o ideach obu ?spraw? [57], w wyniku czego 16marca Towiaski napisa list do Vintrasa.

Pismo to zawierao wezwanie do uczestnictwa w walce ze zem w Kociele. Pierre-Michel w odpowiedzi z dnia 9 maja uzna wyszo misji Polaka, i ?podda si mu z caym koem?. Mickiewicz poinformowa o tym towiaczykw 20 maja. Okres ten ? maj, czerwiec 1842 roku ? jest czasem najwikszego zblienia obu ruchw. W celu tego zblienia, jak sugerowa Jzef Ujejski [58], przyjto w paryskim Kole Mickiewicza vintrasistowsk form organizacyjn sidemek. Stao si to w styczniu nastpnego roku. Jednak szybko si okazao, e uparte trwanie Pierre-Michela przy Naundorfie, ktry nie uznawa boskoci Chrystusa i nienawidzi papiestwa, to rzecz nie do zaakceptowania dla Mistrza Andrzeja. W ogle ? jak zauway Jzef Ujejski ? ?cay duch nauki i dziaalnoci Towiaskiego by tak odlegy od ducha ksiek Naundorfa, e o cznoci jakiejkolwiek, poza przypadkowymi analogiami niektrych lieux communs mistycznych trudno myle? [59]. Poza tym Vintras nie pojmowa idei napoleoskiej, tak wanej dla Sprawy Boej oraz nie by skory do podjcia trudu doskonalenia si na drodze ofiary. Wobec tego ju w lipcu ostatecznie porzucono nadziej na moliwo zjednoczenia obu ?spraw? [60]. Kilkoro Francuzw, odczywszy si wtedy od ?Dziea Miosierdzia?, zaoyo towianistyczn sidemk. Odtd sdy Towiaskiego o Vintrasie stay si coraz surowsze. Gdy 8 listopada 1843 roku Grzegorz XVI ogosi breve, potpiajce sekt Pierre-Michela, Towiaski uzna decyzj papiea za suszn. Uwaa, e Vintras ?wiedz krainy wyszej puci na ciao i nerwy, i dlatego wyrokiem sprawiedliwoci Paskiej, prawem raz zakrelonego porzdku przed wieki, poszed pod moc zego, na sub szatana?? [61] 7 grudnia 1845 roku w odezwie do koa francuskiego potwierdzi swj sd.

Jzef Kallenbach uwaa kontakty towiaczykw z vintrasistami za ?atwowierne, a zgoa zbyteczne spltanie sprawy czystej z nieczyst? oraz za moraln porak Mistrza Andrzeja [62]. Innego zdania by Pigo. Sdzi mianowicie, e Towiaski patrzy na Vintrasa od pocztku, ?bez zalepienia i na og roztropnie?. W sprawie tej pociga go widok rozszerzenia swojej dziaalnoci na Francuzw, ale nigdy ?nie zszed z poziomu powinnoci moralnej, przyjtej przez si za naczeln norm postpowania. Tote faktyczne zwycistwo (?) zostao przy nim? [63].

Wedug Kleinera towianizm ?wicy si niewtpliwie z Grabiank i jego ?Nowym Izraelem, z Naundorfem i z Vintrasem, by jedn z sekt adwentystycznych, tj. opierajcych si na oczekiwaniu nowej, peniejszej formy chrzecijastwa (?), przy tym ? zgodnie z pogldem sformuowanym jasno przez Lessinga ? uznawa progresywno objawienia? [64]. Zygmunt Krasiski by zdania, e Towiaski ?nalea do wszystkich spraw, spiskw, tajnych narad, dziejcych si za dni jego, bo potrzebowa wyczerpywa z kadej sprawy takiej moc jej itajemnic na przywaszczenie ich sobie, na podparcie si nimi. Tak jak z zi rozmaite soki wyciga lekarz lub alchemista, tak on z rozmaitych towarzystw iteoryj spoecznych, i indywidualnoci ludzkich wyciskiwa soki ich ywotne iznich siebie samego i swj systemat zlewa?[65]. Jest w tej ostatniej wypowiedzi niewtpliwie sporo przesady, ale Mistrz Andrzej rzeczywicie chcia by lekarzem ludzkich dusz i wrd rnych systemw i idei szuka lekarstwa. Dlatego jego rola nie polegaa na wymylaniu nowych ?specyfikw?. I nie chodzio o to, aby o nich mwi, ale aby je po prostu stosowa.

Wyniesiona z domu religijno, objawienia z lat 1839-1840, poczucie powoania do misji religijnej spotkay si zatem ze wiatopogldow otwartoci, ktra umoliwia Towiaskiemu chonicie idei, ktrymi ya wczesna Europa. Pozwolio to jednak ? mimo niedopowiedze - zbudowa wzgldnie zwarty, odrbny system, o duej potencji sugestywnoci, co zaowocowao rzesz zwolennikw, tudzie tych, ktrzy z Mistrzem z Antoszwiniec sympatyzowali.

Autor tekstu: Agnieszka Zieliska

Literatura

1 Z. Krasiski, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1975, t. I, s. 674.

2 List A. Towiaskiego do ks. E. Duskiego z 7 lipca 1849 r. w: Wspudzia Adama Mickiewicza w Sprawie Andrzeja Towiaskiego. Listy i przemwienia, t. 2, wyd. Wadysaw Mickiewicz, Pary 1877, s. 134.

3S. Pigo, Towiaski na Litwie, w: ?Przegld Wspczesny?, Krakw 1932, nr 125, s. 327.

4 T. Canonico, Andrzej Towiaski, Turyn 1897, s. 5.

5 J. W. Goethe, Faust, prze. F. Konopka, cyt. za: H. Markiewicz, A. Romanowski, Skrzydlate sowa, Warszawa 1990, s. 228.

6 Z. Gsiorowska, Suba narodowa w sprawie Andrzeja Towiaskiego, Krakw 1918, s. 25.

7 W. Weintraub, Poeta i prorok. Rzecz o profetyzmie Mickiewicza, Warszawa 1998, s. 98.

8 Zob. J. Kleiner, Juliusz Sowacki. Dzieje twrczoci, Krakw 1999, t. IV, s. 76.

9 Tame.

10 S. Pigo, Chrystologia A. Towiaskiego, Wilno 1924, s. 19, 21.

11 Tame, s. 22.

12 Karolowi Ryckiemu mwi, e metempsychoza jest rzecz, ktrej ?nie naznaczono na t epok?, zob. A. Towiaski, Pisma, Turyn 1882, t. I, s. 21.

13 J. Kallenbach, Towianizm na tle historycznym, ?Przegld Powszechny? 1926, t. 169, nr 506, s. 200.

14 W licie do mnie z dnia 25 grudnia 2005 roku Jerzy Prokopiuk pisze, e Polska wydaa dwch wielkich gnostykw- Anioa lzaka (ktry nawet nie by Polakiem) i Andrzeja Towiaskiego; kopi listu zamieszczam w aneksie.

15 J. Prokopiuk, Gnoza i gnostycyzm, www.gnosis.art.pl

16 J. G. Pawlikowski, Studiw nad Krlem Duchem cz pierwsza. Mistyka Sowackiego, Lww 1909 s. 269.

17 J. Kleiner, dz. cyt., s. 74.

18 Cyt. za: dz. cyt.

19 E. Z. Wichrowska, ?Co to mi za prorok taki?? Myli wojewody Ostrowskiego o wydarzeniach 1841 roku, w: Mickiewicz mistyczny, pod red. A. Fabianowskiego, E. Hoffmann-Piotrowskiej, Warszawa 2005, s. 384.

20 Albrecht, Vintras, Towiaski, czyli prorocy 1842 roku, ?Pszonka?, oddz. IV, parkusz 3 i 4., s. 9 ? 14; o przyjani Towiaskiego z Albrechtem pisay ?Rozmaitoci. Dodatek do Gazety Lwowskiej?, 1859, s. 354.

21 S. Pigo, dz. cyt., s. 24.

22 Tame.

23 S. Szpotaski, Andrzej Towiaski, Jego ycie i nauka, Warszawa 1939, s. 117.

24 S. Pigo, Z epoki Mickiewicza, Lww 1922, s. 203.

25 Por. dz. cyt., s. 202.

26 Zob. dz. cyt., s 194.

27 J. Ujejski, Krl Nowego Izraela, Warszawa 1924, s. 166.

28 A. Sikora, Towiaski i rozterki romantyzmu, Warszawa 1984, s. 15.

29 E. Hoffmann-Piotrowska, Mickiewicz-towiaczyk. Studium myli, Warszawa 2004, s. 15.

30 A. Sikora, dz. cyt., s. 13, 73.

31 A. Towiaski, Biesiada. Wielki Period, Krakw 2002, s. 8.

32 Zob. J. G. Pawlikowski, dz. cyt., s. 275.

33 Tame.

34 Ks. Gabryl, Andrzej Towiaski, w: ?Ateneum Kapaskie? 1912, t. 7, s. 409.

35 J. Kleiner, dz. cyt., s. 48.

36 Tak si wyrazi o masonerii Mickiewicz (zapewne pod wpywem Towiaskiego) na wykadzie 31 maja 1842 roku; zob.: S. Maachowski-empicki, dz. cyt., s. 207.

37 S. Pigo, Z epoki Mickiewicza, dz. cyt., s. 209.

38 Zob. J. M. Rymkiewicz, D. Siwicka, A. Witkowska, M. Zieliska, Mickiewicz. Encyklopedia, Warszawa 2001, s. 564.

39 G. E. Lessing, Wychowanie rodzaju ludzkiego, w: Dziea wybrane, Warszawa 1959, t. III, s. 552.

40 G. E. Lessing, Natan mdrzec, w: Dziea?, dz. cyt., t. II, s, 467.

41 Por. Lessing, dz. cyt., s. 467 i Towiaski, Pisma, Turyn 1882, t. I, s. 150.

42 G. E. Lessing, Natan mdrzec, dz. cyt., s. 317; o analogicznym twierdzeniu Towiaskiego patrz rozdzia Podstawowe zaoenia wedug pism A. Towiaskiego.

43 M. Ruszczyska, Idee sowianofilskie. Ziewonia, prelekcje paryskie Mickiewicza i Sowiaszczyzna Towiaskiego, ?Ruch Literacki?, z. 4-5, 2005, s. 348.

44 Tame, s. 344.

45 Zob. A. Towiaski, Przemwienie w katedrze Notre Dame, w: tene, Wybr pism i nauk, oprac. S. Pigo, Krakw 1922, s. 77.

46 Tame.

47 Zob. J. G. Herder, Wybr pism, oprac. T. Namowicz, Wrocaw 1987, s. LXXVI

48 Por. J.G. Herder, Myl o filozofii dziejw, w: Wybr pism, dz. cyt. s. 491 i A. Towiaski, Pisma, Turyn 1882, t. I, s. 636.

49 Cyt. za: A. Sikora, Saint-Simon, Warszawa 1991, s. 101.

50 Tame, s. 107.

51 Tame, s. 110.

52 Cyt. za: A. Sikora, dz. cyt., s. 249.

53 J. Kleiner, dz. cyt., s. 56.

54 S. Pigo, Sowo o stosunkach A. Towiaskiego z Vintrasem, ?Pamitnik Literacki?, 1928, z.4, s. 580.

55 Cyt. za: dz. cyt., s. 581.

56 Zob. Z. Sudolski, Mickiewicz. Opowie biograficzna, Warszawa 2004, s. 540.

57 Zob. S. Pigo, Sowo o stosunkach Towiaskiego z Vintrasem, dz. cyt., s. 582.

58 J. Ujejski, Naundorf, Vintras i towiaszczyzna, ?Pamitnik Literacki?, Lww 1928, XXV, s. 420.

59 Tame, s. 412.

60 Zob. S. Pigo, dz. cyt., s. 584 ? 585.

61 Fragment mowy Towiaskiego do A. Szerleckiego i K. Bouviera z 20 grudnia 1844, z notatnika E. Januszkiewicza, cyt. za: S. Pigo, dz. cyt., s. 585.

62 J. Kallenbach, Towianizm na tle historycznym, ?Przegld Powszechny?, 1926, t. 170, nr 508, s. 41.

63 S. Pigo, dz. cyt. s. 586.

64 J. Kleiner, dz. cyt., s. 70.

65 Z. Krasiski, dz. cyt., t. III, s. 812.

Andrzej Towiaski
"Ortodoksyjny heretyk. Myl spoeczno-religijna Andrzeja Towiaskiego", Agnieszka Zieliska, Wydawnictwo Pandit 2010.

 

Kliknij na wybrany obrazek by przejść do podstrony zawierającej zbiór inspirujących materiałów

Jerzy Prokopiuk - honorowy patronat

polecane

Ewangelia Aquariusa Nowa Era

Czasopismo Gnosis

Gnoza

Sny, Astrologia, Gematria

Unitarianie, bracia polscy, arianie

Gnostyk

Era Wodnika

Tarot Apokalipsy

Rozwj duchowy ? wiadomo i owiecenie

Bd na bieco z nowociami na Pistis.pl!

Na portalu FACEBOOK mamy rwnie grup GNOZA - POZNANIE DUCHOWE.

Jeeli jeste zainteresowany zgbianiem duchowych tematw moesz poprosi o doczenie:

https://www.facebook.com/groups/gnoza/

Autor i Redaktor Naczelny PISTIS:

Cyprian Sajna

kontakt:

cypriansajna@gmail.com

www.cypriansajna.pl

Naszą witrynę przegląda teraz 61 gości 

gnoza / gnostycyzm / religia / duchowo / ezoteryka / Bg / Jezus Chrystus / mistyka / duchowe inspiracje / okultyzm / Biblia / Jerzy Prokopiuk / Carl Gustav Jung / Rudolf Steiner / Antropozofia / Krishnamurti / Osho / Tadeusz Miciski / Andrzej Towiaski / William Blake / Miguel Servet / Faust Socyn / Bracia Polscy / buddyzm / religie wschodu / filozofia / chrzecijastwo / Cyprian Sajna